Mal sattınız ya da hizmet verdiniz; karşılığında size bir çek veya senet düzenlendi, ancak vade geldiğinde ödeme yapılmadı. Borçlu "bu hafta hallederim" diyerek sizi oyalıyor, telefonlarınıza geç dönüyor ve siz bu arada onun mallarını başkasına devrettiğinden, hesaplarını boşalttığından endişe ediyorsunuz. Bursa'da ve Türkiye genelinde pek çok işletme sahibi ve esnaf bu tabloyu yaşar. Karadayı Hukuk & Arabuluculuk olarak bu yazıda, ödenmeyen çek ve protestolu senet karşısında borçlar hukuku ve icra hukuku çerçevesinde elinizde bulunan yolları, faiz haklarınızı ve en önemlisi borçlunun mal kaçırmasına karşı vakit kaybetmeden alabileceğiniz önlemleri ele alıyoruz.
Elinizdeki belge ne diyor: kambiyo senedi mi, adi senet mi?
İlk yapılması gereken, elinizdeki belgenin niteliğini doğru tespit etmektir. Çek, bono (emre yazılı senet) ve poliçe, kanunda sıkı şekil şartlarına bağlanmış "kambiyo senedi" sayılır ve alacaklıya özel, güçlü takip imkânları sağlar. Buna karşılık şekil şartlarını taşımayan bir yazılı borç ikrarı veya basit bir ödeme taahhüdü kambiyo senedi değil, adi bir belge olarak değerlendirilir; bu durumda kambiyoya özgü hızlı yol yerine genel hükümlere göre hareket edilir. Çekte vade gelince muhatap bankaya ibraz edip "karşılıksızdır" işlemi yaptırmak, bonoda ise ödememe hâlinde noter aracılığıyla protesto çekmek, alacağınızı belgelemek ve sonraki adımlara zemin hazırlamak açısından kritik öneme sahiptir. Bu belgeleri eksiksiz toplamadan dava ya da takip kurgusu sağlam olmaz.
Hızlı yol: kambiyo senetlerine özgü icra takibi
Elinizdeki belge geçerli bir çek veya bono ise, alacağınızı tahsil etmenin en hızlı yolu kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takiptir. Bu takip, ilamsız genel takibe göre alacaklı lehine daha güçlüdür: icra dairesi borçluya ödeme emri gönderir, borçlunun itirazı kanunda öngörülen kısa bir süreye bağlıdır ve en önemlisi, borçlunun itirazı takibi kendiliğinden durdurmaz. Borçlu takibi durdurmak isterse icra mahkemesinden ayrıca karar almak zorundadır. Bu takipte yalnızca asıl alacağı değil; koşulları varsa işlemiş faizi, takip masraflarını ve diğer kambiyo haklarını da talep edebilirsiniz. Kambiyo takibinin amacı, paranızı doğrudan borçlunun mal varlığından (banka hesapları, taşınmazlar, araçlar gibi) tahsil etmektir.
Temel borç ilişkisine dayalı alacak davası
Bazen kambiyo yolu kapalı olabilir: belge şekil şartını kaybetmiştir, çekte ibraz süresi geçmiştir ya da bonoda zamanaşımı dolmuştur. Bu hâllerde umutsuzluğa kapılmayın; çünkü çek ve senet çoğu zaman gerçek bir mal satışının, hizmetin veya ödünç ilişkisinin karşılığında verilir. İşte bu "temel borç ilişkisi" hâlâ ayaktadır. Kambiyo hakları zayıfladığında dahi, aradaki sözleşmeye ve teslim belgelerine, faturalara, yazışmalara dayanarak genel hükümlere göre bir alacak davası açabilirsiniz. Bu davada ispat yükü değişir ve süreç kambiyo takibine göre daha uzun sürebilir; ancak alacağınızı tümüyle kaybetmek yerine temel ilişkiye dayanarak haklarınızı koruma imkânınız vardır. Hangi yolun açık olduğunu ve hangisinin sizin lehinize işleyeceğini belirlemek, dosyanızın bütün olarak değerlendirilmesini gerektirir.
Faiz ve gecikme tazminatı: alacağınız sadece ana paradan ibaret değil
Borçlu ödemeyi geciktirdikçe alacağınız aşınmaz; aksine, kanunun öngördüğü koşullarda faiz işlemeye başlar. Para borçlarında borçlu temerrüde düştüğünde, sözleşmede kararlaştırılmış bir oran yoksa kanuni faiz; ticari işlerde ise ticari faiz talep edilebilir. Vadesi belli olan çek ve senetlerde temerrüt çoğu zaman vadenin gelmesiyle başlar; böylece ana paranın yanında geçen süreye ilişkin faizi de isteyebilirsiniz. Ayrıca takip ve dava masrafları ile vekâlet ücreti de nihayetinde borçluya yüklenebilir. Bu nedenle "ufak bir gecikme" diye beklemek yerine erken hareket etmek, hem alacağınızı korur hem de faiz hakkınızın işlemeye başladığı tarihi netleştirir.
En kritik mesele: borçlunun mal kaçırmasına karşı önlemler
Ödenmeyen çek ve senetlerde en büyük tehlike, dava ve takip sürerken borçlunun mallarını eşine, akrabasına veya üçüncü kişilere devrederek elinizden kaçırmasıdır. Hukukumuz bu riske karşı iki güçlü araç sunar. Birincisi ihtiyati hacizdir: koşulları varsa, daha takip kesinleşmeden borçlunun mal varlığına geçici olarak haciz konulmasını isteyebilir, böylece taşınmazların, araçların ve hesapların elden çıkarılmasını engelleyebilirsiniz. İkincisi, borçlu mallarını zaten devretmişse devreye giren tasarrufun iptali davasıdır: alacağınızı karşılıksız bırakmak amacıyla yapılan bazı devir işlemleri, kanunda öngörülen koşullarda iptal ettirilebilir ve o mallar üzerinden alacağınızı tahsil etme imkânı doğar. Her iki yolda da zamanlama belirleyicidir; borçlu fark etmeden hızlı ve doğru adım atmak, çoğu zaman tahsilatın gerçekleşip gerçekleşmemesini belirler.
Sık karşılaşılan durumlar
Elimdeki çek ödenmedi; borçlu beni oyalıyor, ne yapmalıyım? Senedin vadesi geçti, protesto çekmedim, hakkımı kaybettim mi? Borçlu malını eşinin üzerine geçirdi; bu devri iptal ettirebilir miyim? Çekin ibraz süresini kaçırdım, alacağımı tümden mi kaybettim yoksa başka bir yol var mı? Borçlu "param yok" diyor ama yeni araba aldığını duydum; mallarına nasıl ulaşırım? Sadece ana parayı mı isteyebilirim, yoksa geçen sürenin faizini de talep edebilir miyim? Bu soruların biri bile durumunuza benziyorsa, elinizdeki belgeyi, vade ve ibraz tarihlerini ve borçlunun mal varlığını bir uzmanla birlikte değerlendirmenizde fayda vardır; çünkü burada kaybedilen her gün, kaçan bir mal anlamına gelebilir.
Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır ve somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık veya avukatlık hizmeti yerine geçmez. Çek ve senet alacaklarında süreler ve mal kaçırma riski kritik olduğundan, harekete geçmeden önce mutlaka bir uzmana danışmanız önerilir.
Ödenmeyen bir çek ya da senet karşısında erken ve doğru atılan adım, çoğu zaman hem paranızı geri getirir hem de borçlunun mal kaçırmasının önüne geçer. Kambiyo takibi, temel borç ilişkisine dayalı dava ve mal kaçırmaya karşı önlemleri doğru kurgulamak, alacağınızı korumanın en etkili yoludur. Karadayı Hukuk & Arabuluculuk olarak Bursa'da işletmenizin ve şahsi alacaklarınızın peşinde olmanız için buradayız; durumunuzu hak kaybına uğramadan birlikte değerlendirmek üzere bizimle iletişime geçmekten çekinmeyin.