Bir yabancı ortağınızla imzaladığınız sözleşmenin uyuşmazlık maddesinde "ICC tahkimi" ya da "ISTAC tahkimi" yazıyor; şimdi taraflar arasında bir anlaşmazlık çıktı ve aklınızdaki ilk soru şu: "Bu beni ne kadar bağlar, ne kadar tutar ve ne zaman biter?" Karadayı Hukuk & Arabuluculuk olarak Bursa'da, ihracat yapan üreticilerden uluslararası tedarik sözleşmesi imzalayan şirketlere kadar pek çok iş insanının bu kaygıyı yaşadığını görüyoruz. Tahkimin "pahalı ve uzun" olduğu yönündeki yaygın algı kısmen doğru, kısmen de yanıltıcıdır. Bu yazıda, uluslararası tahkim maliyetinin hangi kalemlerden oluştuğunu, ICC ve ISTAC ücret yapılarının nasıl işlediğini ve yargılamanın ortalama ne kadar sürdüğünü, devlet mahkemeleriyle karşılaştırarak genel bilgilendirme amacıyla anlatıyoruz.
Tahkim masrafı hangi kalemlerden oluşur?
Tahkim maliyetini değerlendirirken üç ana kalemi birbirinden ayırmak gerekir. Birincisi, davanın yönetildiği kurumun aldığı idari giderlerdir; ICC için bu kurum Milletlerarası Ticaret Odası'nın Uluslararası Tahkim Divanı, ISTAC için ise İstanbul Tahkim Merkezi'dir. İkincisi, uyuşmazlığı karara bağlayan hakem veya hakem heyetinin ücretidir; bu kalem genellikle toplam maliyetin en büyük bölümünü oluşturur. Üçüncüsü ise tarafların kendi avukatlık ücretleri, bilirkişi ve uzman görüşü giderleri, tercüme, tanık ve seyahat masraflarıdır. Önemli bir nokta şudur: hem ICC hem ISTAC'ta idari giderler ve hakem ücretleri büyük ölçüde uyuşmazlık değerine (dava konusu tutara) göre belirlenir. Yani 100.000 dolarlık bir uyuşmazlıkla 10 milyon dolarlık bir uyuşmazlığın tahkim masrafı aynı değildir; ücret, dava değerine bağlı bir tarife üzerinden hesaplanır.
ICC ücret yapısı nasıl işler?
ICC tahkiminde maliyet, ICC'nin yürürlükteki Tahkim Kuralları'na ekli ücret tarifesi (cost scale) üzerinden hesaplanır. Hem idari giderler hem de hakem ücretleri, uyuşmazlık değerine göre belirlenen kademeli bir cetvele dayanır; dava değeri arttıkça oran azalır, ancak mutlak tutar yükselir. ICC'de hakem ücreti, tarifede belirlenen asgari ve azami sınırlar arasında, Divan'ın takdiriyle ve dosyanın karmaşıklığı, harcanan zaman, davanın yürütülme hızı gibi etkenler göz önüne alınarak tespit edilir. Yargılamanın başında ICC, tahmini toplam maliyeti karşılamak üzere taraflardan bir "avans" (advance on costs) talep eder; bu avans genellikle taraflarca eşit oranda yatırılır ve karşı taraf payını yatırmazsa diğer tarafın onun yerine ödeme yapması istenebilir. ICC ücret tarifeleri zaman zaman güncellendiği için tek bir sabit rakam vermek yanıltıcı olur; ancak yöntem her zaman aynıdır: maliyet, dava değerine bağlı tarife üzerinden öngörülebilir biçimde hesaplanır. ICC'nin kendi internet sitesinde, dava değerini girerek tahmini maliyeti hesaplayan bir araç da bulunmaktadır.
ISTAC ile karşılaştırma ve süre
İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC), Türkiye merkezli ve özellikle Türk tarafların yer aldığı uyuşmazlıklar için öne çıkan bir kurumdur. ISTAC'ın da uyuşmazlık değerine bağlı bir başvuru ücreti, idari gider ve hakem ücreti tarifesi vardır; genel olarak ISTAC'ın ücret düzeyi, aynı değerdeki bir uyuşmazlık için ICC'ye kıyasla daha ekonomik kabul edilir ve süreç Türkçe yürütülebildiğinden tercüme maliyetleri de düşebilir. ISTAC ayrıca, belirli bir değerin altındaki uyuşmazlıklar için "Seri Tahkim" adında hızlandırılmış bir usul sunar; bu usulde yargılama tek hakemle ve kısa sürede sonuçlanacak şekilde tasarlanmıştır. Süre konusunda gerçekçi olmak gerekir: kurumsal tahkim, çoğu zaman çok dereceli devlet mahkemesi yargılamasından daha öngörülebilir ve genellikle daha hızlıdır, çünkü hakem kararı kural olarak nihaidir ve istinaf/temyiz gibi uzun bir kanun yolu süreci yoktur. ISTAC kuralları, kural olarak hakem heyetinin kurulmasından itibaren altı ay içinde karar verilmesini öngörür; ICC'de de hedeflenen süre benzerdir, ancak karmaşık dosyalarda bu süreler uzayabilir. Buna karşılık devlet mahkemelerinde aynı uyuşmazlık, istinaf ve temyiz aşamalarıyla birkaç yıla yayılabilir.
Tahkim gerçekten pahalı mı?
İş insanlarının en çok takıldığı nokta budur. Tahkim, başlangıçta yatırılan avans ve hakem ücretleri nedeniyle ilk bakışta devlet mahkemesi harcından daha yüksek görünür. Ancak toplam maliyeti değerlendirirken üç şeyi unutmamak gerekir. Birincisi, tahkimde kazanan tarafın yaptığı masrafların önemli bölümü kaybeden tarafa yükletilebilir; nihai kararda masraf paylaşımı da hükme bağlanır. İkincisi, sürenin kısalığı ve kararın nihai olması, yıllarca süren bir yargılamanın dolaylı maliyetlerini (yönetim zamanı, belirsizlik, ticari ilişkinin askıda kalması) ortadan kaldırabilir. Üçüncüsü, tahkim kararları New York Sözleşmesi sayesinde 170'in üzerinde ülkede tanınıp icra edilebilir; yurt dışındaki bir borçludan tahsilat söz konusu olduğunda bu, devlet mahkemesi kararının yurt dışında tenfizinden çoğu zaman daha kolaydır. Dolayısıyla "pahalı mı?" sorusunun cevabı, sadece başlangıç giderine değil, uyuşmazlığın değerine, karşı tarafın bulunduğu ülkeye ve çözümün hızına bağlıdır.
Sık karşılaşılan durumlar
Aşağıdaki cümlelerden biri size tanıdık geliyorsa, bir an önce profesyonel destek almanız hem maliyeti hem süreyi öngörülebilir kılabilir:
Sözleşmemde tahkim maddesi var ama hangi kurumun, hangi kuralların ve hangi ücretlerin geçerli olduğunu çözemiyorum. Yurt dışındaki ortağımla aramda uyuşmazlık çıktı, davanın bana toplam ne kadara mal olacağını bilmeden adım atmaktan çekiniyorum. ICC mi ISTAC mı daha uygun, dava değerime göre hangisi daha ekonomik bilmiyorum. Karşı taraf avans payını yatırmazsa ne olacağını merak ediyorum. Tahkimin gerçekten devlet mahkemesinden daha hızlı bitip bitmeyeceğinden emin değilim. Lehime çıkacak bir kararı yurt dışındaki borçludan nasıl tahsil edeceğimi bilmiyorum. Bu soruların her biri, sözleşme ve uyuşmazlık baştan doğru değerlendirildiğinde planlanabilir; ancak hazırlıksız başlanan bir tahkim, hem bütçenin aşılmasına hem de hak kaybına yol açabilir.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Tahkim ücretleri kurumların güncel tarifelerine, uyuşmazlık değerine ve dosyanın somut koşullarına göre değişir; rakamlar ilgili kurumların yürürlükteki tarifelerinden teyit edilmelidir. Adım atmadan önce bir avukata danışmanız önerilir.
Uluslararası tahkim, doğru kurum, doğru hakem sayısı ve iyi planlanmış bir strateji ile çoğu zaman düşünüldüğünden daha öngörülebilir ve sonuç odaklı bir yoldur; asıl mesele, maliyetin ve sürenin uyuşmazlığın değerine göre baştan gerçekçi biçimde hesaplanmasıdır. Karadayı Hukuk & Arabuluculuk olarak, sözleşmenizdeki tahkim maddesini inceleyip davanızın tahmini maliyetini ve süresini sizinle netleştiriyor, süreci sizin adınıza titizlikle yürütüyoruz. Durumunuzu değerlendirmek ve atılması gereken doğru adımları konuşmak için bizimle iletişime geçin.